Bijltjesdag ***live***

Historische datum 29 en 30 mei 1787 | Notaris Hendrik Daniel  van Hoorn

Welke gebeurtenissen leidden tot de nog steeds gebruikte term 'Bijltjesdag'? Hoe verliep de nacht van 29 mei 1787 en de volgende ochtend op de opstandige Oostelijke eilanden? Een liveblog vanuit de notariële ooggetuigenverslagen.
  • Wat u moet weten over patriotten en prinsgezinden

    Een burgeroorlog dreigt in Amsterdam. Hoe kon het zover komen in mei 1787?

  • In de achttiende eeuw is de macht in de Republiek der Nederlanden

    in handen van de stadhouder en de aristocratie.

  • Voor- en tegenstanders van de stadhouder bestrijden elkaar

    aanvankelijk nog met woorden en spotprenten.

  • Patriotten laten zich in idealen en kleding inspireren door Frankrijk en de Amerikaanse Onafhankelijkheid in 1776.

    Vaak zijn zij afgebeeld als een keeshond, of, door tegenstanders, als ijdele apen die met de Fransen dwepen.

  • De Oranjegezinden steunen de stadhouder

    en de bestaande structuren.

  • In 1781 wordt een revolutionair pamflet verspreid dat burgers oproept een aandeel in de macht op te eisen.

    Oranjegezinde regenten zijn bang voor oproer en proberen de anomieme schrijver te vinden.

  • Patriotten gaan zich organiseren en bewapenen tegen de macht van stadhouder Willem V.

    Patriottische burgercompagnieën trekken door Amsterdam.

  • De Bijltjes, arbeiders van de Amsterdamse scheepswerven, zijn voor werk van hem afhankelijk en steunen de stadhouder.

    Zij vormen het leeuwendeel van de prinsgezinden (of orangisten) in Amsterdam.

  • Na petities en onrust bij het stadhuis wordt een aantal oranjegezinde burgemeesters vervangen.

    De patriottische burgemeester Hooft laat zijn invloed in Amsterdam gelden. De Bijltjes en andere prinsgezinden komen in het verweer.

Live - Onrust in de stad

In de Oranjegezinde cafés en sociëteiten is het opmerkelijk druk de laatste weken. Op elk van de oostelijke eilanden is een uitspanning waar mensen luisteren naar opruiende toespraken en massaal hun handtekening zetten onder requesten aan het Stadsbestuur. Wijnhuis 't Onvolmaakte Schip (Kattenburg) herberg De Oranje Boom (Wittenburg) en wijnhuis Het Doolhof (Oostenburg) zijn de voornaamste 'broeinesten van Oranjelui'. Vanuit het Onvolmaakte Schip wordt zelfs opgeroepen om de wapens op te nemen. Er zijn geluiden dat Patriotten op de eilanden worden bedreigd, geintimideerd, en soms het slachtoffer zijn van fysiek geweld.

Op 29 mei, de vrije dag Pinksterdrie (de dag na pinksteren), is er traditioneel veel volk op straat. Vanuit de binnenstad worden rellen gemeld tegen Oranjegezinden, die massaal de bruggen over vluchten naar Kattenburg. De sfeer is dreigend, zo melden ooggetuigen.

21.00

Vanuit Wittenburg en Kattenburg komen meldingen van sterk gewoel en gedruis. Er worden slagen op bekkens gerapporteerd. Op het Kattenburgerplein verzamelt zich meer en meer volk dat roept om wapens. Nu zullen wij godverd*mme die patriotten wel krijgen! roept een straatwacht uit de Grote Kattenburgerstraat, al zwaaiende met zijn houwer (bijltje, red.).

21.30 – BREKEND: Kattenburgerbrug opgehaald

Het volk op de eilanden probeert de patriottische burgerwacht tegen te houden door de brug op te halen. In de kelder van de sleutelhouders van de Kattenburgerbrug wordt een vrouwspersoon gesignaleerd die om de sleutel vraagt. Het echtpaar met de sleutel weigert deze echter af te geven, waarna de vrouw vertrekt onder het dreigementdan moet gij verwagten wat er van komt.

Gezien is hoe even later vier woedende mannen op de stoep staan. Zij bedreigen het echtpaar en nemen alsnog de sleutel van de brug mee. Met het ophalen van de brug escaleert de zaak snel. Van de patriottische apotheek naast 't Onvolmaakte Schip is volgens de laatste berichten niets meer over.

'En dan zullen wij burgemeester Hoofd in zijn deur ophangen!'

22.30

Berichten over een woedende menigte die plunderend door de straten van Kattenburg en Wittenburg trekt. Er is een lijst gevonden met adressen van Patriotten, vermoedelijk de eerstvolgende doelwitten. Ene Abigael schreeuwt: Wij gaan eerst naar [schilder] Vos en dan naar Kukelu de horlogemaker en dan naar Van Swieten en dan zullen wij burgemeester Hoofd in zijn deur ophangen. Volgens aanwezigen moet ook Van Harlingen zich klaarmaken voor een bezoekje.

Dienstdoende burgerwachten doen intussen verwoede pogingen om van het eiland af te komen. Boujé, Velthuijsen en Bosschaart hebben dienst op het Keerweer, aan het eind van Kattenburg. Ze vertellen over de paniek die zij voelen bij het zien van de plunderingen en laten – in opdracht van hun baas, sergeant Bos – hun geweren achter om in burger de overkant van de brug te bereiken. De brug was helaas al opgehaald door het Oranjegezinde volk. Ze konden zich nog net verschuilen in een woonhuis op Kattenburg en wachten gespannen af.

23.30

Bij het huis van equipagemeester De Meij wordt een groep mannen gezien die geweren willen lenen. Twee mannen in blauwe jassen, waarschijnlijk officieren, doen het woord. Hoewel volgens geruchten mannen uit de stad hadden gezegd dat bij De Meij geweren te leen waren, weigert de equipagemeester mee te werken. De brug was immers al opgehaald en hij had trouwens helemaal geen geweren. De menigte zou geroepen hebben 'ja, maar wat als de schutters komen', maar De Meij is onvermurwbaar en geeft geen wapens af.

1.30

Nieuwe meldingen: Steeds meer mensen, mannen, vrouwen en kinderen, verzamelen zich in de donkere nacht op straat. Buurtgenoten klagen dat ze niet kunnen slapen door de herrie. Harmanus van Tol loopt voor een menigte mensen uit over de Wittenburgergracht. Harmanus heeft een brandende kaars in zijn hand, terwijl een andere man hard op een trommel slaat. De groep zingt: al is ons prinsje nog zo klein, evenwel zal hij stadhouder zijn.

3.00 – BEVESTIGD: Kapitein de Boer beveelt mobilisatie

Op de eilanden wordt op deuren gebonsd en geroepen dat alle mannen in het geweer moeten komen op bevel van kapitein de Boer. Gevreesd wordt voor een veldslag om de Kattenburgerbrug.

4.00

Bewegingen geregistreerd: uit herberg 't Onvolmaakte Schip komen patronen en kruit. Van 's Lands Werf komen mannen met snaphanen en geweren. Uit 's Lands Magazijn, de opslagplaats van de admiraliteit, worden stukken geschut getild en gerold.

5.00 – rust op straat

Het oproer lijkt uitgedoofd. Hoewel er volgens berichten nog altijd met stukken geschut wordt gesleept hebben de meeste mensen hun bed opgezocht. Op de stoep van 't Onvolmaakte Schip treffen omwonenden de wachter Koo van Meeuwen in slapende toestand aan. Hij is bewapend met twee geweren, maar heeft die de hele nacht niet gebruikt.

Uit de Kleine Wittenburgerstraat komt een melding van een man die zwaar beschonken met een snaphaan rondloopt. Voor ieders veiligheid hebben omstanders het wapen afgenomen. De man is afgevoerd.

6.00

Het wordt licht. In verschillende huizen in de Kleine Kattenburgerstraat is ophef ontstaan, omdat de bewoners stukken geschut voorbij hun voordeur hebben zien rollen. Ook langs de Nieuwe Vaart en op het Kattenburgerplein zijn bewegingen waargenomen. Stukken geschut worden bij het water opgesteld.

'Kom aan je luij moet meede helpen'

7.00

Van alle kanten komen gewapende mannen aangelopen. Een halfuur geleden kwamen vier mannen met hun snaphaan door de Grote Wittenburgerstraat. Ook vanuit Oostenburg worden mannen gezien die zich met geweren richting het Kattenburgerplein begeven. Daar worden nog altijd stukken geschut gesteld en gedraaid. Uit het huis van Jan Willem Benraat is een snaphaan gestolen.

8.00 – BREKEND: schoten gehoord

Rook rondom de Kattenburgerbrug. Van de kant van Kattenburg zijn de eerste schoten gehoord. Het waren volgens getuigen de wachten op Kattenburg die hebben geschoten vanaf de Kadijk. Gewapende burgers aan de andere kant van het water hebben hierop gereageerd door terug te schieten. Over doden of gewonden is nog niets bekend.

8.30 – De Kattenburgerbrug is neer

Paniek en chaos op de Oostelijke Eilanden. Rond 's Lands Werf lopen mannen met houwers (Bijltjes) rond die de werf verdedigen tegen de patriotse vijand. Een vrouw genaamd Mot wordt verklikt 'dragende in haar voorschoot of boezem enige koogels' die ze op straat aanbiedt. Niemand lijkt ze aan te willen nemen, volgens de ooggetuigen.

De Kattenburgerbrug is heroverd. Gewapende mannen komen over de brug en bestormen Kattenburg. Stromen eilandbewoners trekken zich terug. Aan het eind van Wittenburg vertelt een bewoner, Pieter van Harlingen, over een groep mensen voor zijn deur. Volgens Pieter hadden zij allen kruijt aande handen en monden. Op de vraag hoe het met de zaake ging, kunnen de mannen alleen maar in paniek uitroepen: de brug is needer!

'De brug is needer!'

9.30

Bij de chirurgijn tegenover 's Lands Poort komen de eerste gewonden binnen. Het zou gaan om Reurt Pranger, een werknemer van 's Lands Werf en eilandbewoner. Ook is er een onbekende man binnengebracht die volgens bewoners niet op één van de eilanden woont. Beide mannen hebben schotwonden in hun arm. Bij de gevechten rondom de brug zou volgens onbevestigde berichten een dode zijn gevallen, mogelijk de vader van Heijn Ranning.

*Update* 30 mei, namiddag – Patriotten nemen wraak

De eilanden zijn 'veroverd' door de gewapende burgerwachten uit de stad. De orde is nog niet hersteld. Er volgt een reeks van wraakacties tegen de Oranjegezinde bevolking op de eilanden en andere delen van de stad.

Volgens de laatste berichten is op de eilanden 't Onvolmaakt Schip met de grond gelijk gemaakt. Het huis van de stuurman van het admiraliteitsjacht en een kousenwinkel worden geplunderd. In de binnenstad moeten eigenaars van kleine winkeltjes aanzien hoe hun zaak verloren gaat: een boekwinkel, een banketbakker, een grutter, een kaasboer, een leerkoper en een zilversmid. Verklikkers en Oranjefans op straat worden hard aangepakt. Laat er snel een eind komen aan deze Bijltjesdag.

Lees ook

Echte beschryving, van het tumult, binnen Amsterdam. En byzonder op het eiland Kattenburg, voorgevallen op den 29. May 1787 en eenige volgende dagen, met de overwinning, van gemelde Eiland, uit echte Stukken byëen verzaameld. | Google books

Tags

18e eeuwAttestatieOranjePatriottenOnrustOpstand
Deel artikel

     
Geplaatst op

29 mei 2017
Auteur

Redactie
Tags

18e eeuwAttestatieOranjePatriottenOnrustOpstand
Gerelateerd

Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen