Wie heeft de sleutelreeks?


In de Amsterdamse boedelinventarissen treft men kleding aan, huishoudelijke voorwerpen, schilderijen, boeken en sieraden, maar geen enkel voorwerp symboliseert de positie van de vrouw des huizes zo goed als de sleutelreeks. Wat was dat precies?

Op 3 oktober 1651 legateerde Susanna de Gaverel ten overstaan van notaris Laurens Lamberti 'twee messen met silvere hechten met een koocker, ende een silvere kettingh daerinne, een silvere sleutelreex' aan haar broer en aan haar zusters dochtertje 'een silveren onderriem, zilvere kettingh'. Het voorwerp duikt vaker op in boedels en testamenten van de beter gesitueerden en in verschillende spellingen ('sleutelreecx', 'sleutel rijx', 'sleutelreeghst') en was duidelijk een kostbaar erfstuk.

'twe zilvere eijerlepeltjes ende een silvere sleutelreex'

Wie had de sleutelreeks in handen? Dat was de vrouw des huizes - zij kreeg na haar huwelijk het beheer over de sleutels in haar huishouden. Dameskleding bevatte nu eenmaal geen geschikte zakken om de vaak fors uitgevallen sleutels en andere voorwerpen veilig in op te bergen, daarom vond men een andere oplossing. De 'sleutelreeks' bestond uit een ring of een haak waaraan de sleutels hingen van alle afgesloten deuren, kasten, kisten en laden. Soms was in de boedels ook sprake van een 'tuig'. Dat tuig bestond uit een verzameling kettinkjes aan een haak, waaraan de vrouw des huizes gereedschap als een schaartje, mesje, vorkje, naaldenkoker of andere kleine voorwerpen kon hangen. Sleutelreeks en tuig, vaak van zilver, werden een belangrijk onderdeel waarmee een vooraanstaande vrouw kon pronken. Ze werden hangend aan een band of riem (in boedel vaak onderriem genoemd, vaak ook van zilver) om het middel gedragen, aan de zijkant van het lichaam. Deze onderriemen, sleutelreeks en tuigjes, vaak met beursjes of beugeltas, zijn terug te zien op zeventiende-eeuwse prenten.

Op de prenten is de bevestiging van reeks en tuig aan de onderriem onder rok of schort vaak verborgen, maar in detail op een prent van Caillot (Collectie Rijksmuseum) van een Franse plattelandsvrouw rond 1625 is deze wel zichtbaar.

Het was natuurlijk het veiligst om geld en persoonlijke voorwerpen dicht op het lijf te dragen. Ook al bezat men niet veel, het was praktisch en daarom algemeen gebruik. Ook op het Hollandse platteland bond men sleutels en andere persoonlijke voorwerpen aan een riem of touw rond het middel, blijkt uit deze prent van een dansende boer en boerin.

De ketting of het touw was lang zodat men de sleutels kon gebruiken zonder deze los te hoeven maken, de beurs hing soms iets hoger. Nu zal de beurs van de dansende boerin niet veel geld hebben bevat, maar de beurzen van welgestelde boerinnen en boerendochters wél. Voor hen waren zilveren sleutelreeksen en tuigjes echte statussymbolen. Voor 'beurssnijders', gauwdieven die in de menigte beurzen of beugeltassen doorsneden of knipten, waren de gevulde beurzen en de zilveren kettinkjes daarom erg gewild.

Ook in gedrukte teksten figureert de sleutelreeks. In het Toonneel des Wereldts Ontdeckende De Ongestuymigheden en Ydelheden in woorden ende wercken deser verdorvene Eeuwe (Weesp, 1658) is het humoristische gedicht Bedorve Sloof om 't Geld te vinden, een van de gedichten geschreven bij Brueghels 'tronies'. Hieruit blijkt dat de sleutelreeks ook heel goed gebruikt kon worden om de man des huizes bont en blauw te slaan. En zo komen we de sleutelreeks wie weet ook nog in attestaties tegen.

Bedorve Sloof om 't Geldt
Ick was op Geldt versot, en trouwde dese Feecx;
Doch vont my, na-der-handt, te gruwelijck bedroghen.
Dan wierd ick eens ghekroont met vuyst, of sleutelreecx.
En pronckte daghelijcx by't Volck met twee blaeuw' ooghen.
Sy speelde lichtjes op, en ick moest van de wal.
Soo loopt de domme Muys, om 't Lock-aes, in de val.

Update: Sleutels als boksbeugel zijn inmiddels aangetroffen in een attestatie uit 1704, waarin Anna Valk Gerretje met een sleutel op haar hoofd sloeg waer door zij een solutie in 't voorhooft heeft bekoomen waar uijt het bloet in meenigte bij haer tronie neder liep. Met dank aan Bob Pierik.

Tags

17e eeuwBezitKledingBoedelinventarisTestament
Deel artikel

     
Geplaatst op

3 augustus 2017
Auteur

Redactie
Bron

   Testament 3-10-1651
Tags

17e eeuwBezitKledingBoedelinventarisTestament
Gerelateerd

Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen