Een verkeersbord voor de gezelligheid

Notaris Jacob Jansz Westfrisius

De hang naar samenzijn en huiselijkheid van Nederlanders wordt wel gezien als een erfenis van de Gouden Eeuw. 'Gezellig' is afgeleid van 'gezel', ofwel een leerling van een gildeberoep. Tijdens zijn leerjaren deelde de gezel zijn verblijfsruimte vaak met andere gezellen, en daarom kreeg gezellig de betekenis van 'iemand met wie men een huis deelt'of meer algemeen, 'iemand met wie men samen is'. Gezelschap, vrijgezel, metgezel en levensgezel voeren terug op diezelfde basisbetekenis. Gezelschaps spellen in alle soorten en maten duiken wel eens op in de notariële akten. Net als verkeersborden. Maar wat hadden die laatste ermee te maken?

Verkeersborden en backgammon

De namen van deze spellen zetten ons soms op het verkeerde been. Wat doet een 'verkeerbort' in de zeventiende-eeuwse boedel van blauwverver Albert Zeg en Anna Jochims (1646)? Was het verkeer met paarden, koetsen, wagens en sleden in het nauwe centrum van Amsterdam zo hectisch dat het met borden in goede banen moest worden geleid? Het bleek hier niet te gaan om vandalisme of een studentengrap. Dit 'verkeerbord' was onderdeel van het Verkeerspel, een gezelschapsspel, beter bekend als Triktrak. Albert en Anna bezaten daarbij ook nog een dambord en schijven, mogelijk gecombineerd in één speelbord.

Verkeerbord, schaakbord aan de andere zijde (ca. 1690 - ca. 1710).Collectie Rijksmuseum

Triktrak is de Nederlandse variant (met net iets andere regels) van Backgammon. Dit bordspel is één van de oudste bekende bordspellen, met wortels die mogelijk duizenden jaren terug liggen: in de Soemerische cultuur in Mesopotamië, het hedendaagse Irak en Iran. De naam Triktrak is ontleend aan het bordspel dat rond 1500 in Frankrijk enorm populair werd en dat bleef tot midden 19e eeuw. Het spel werd aanvankelijk vooral gespeeld door de elite en het combineerde behendigheid en geluk.

Het Verkeerspel werd ook in de Lage Landen populair en niet alleen onder de elite. Afgaande op voorstellingen op schilderijen en prenten in de collectie van het Rijksmuseum is te zien dat het zowel overdag, 's avonds als 'après diner' werd gespeeld, in de buitenlucht of in schemerige kamers. Het spel werd gespeeld door burgers, boeren, soldaten, gezellen met hun leermeester, herbergbezoekers en paren. Er werd tijdens het spel gewonnen, verloren en geflirt. De spelers, die volledig opgaan in het spel, zijn vrijwel zonder uitzondering mannen. Vrouwen kijken toe, schenken drank of zorgen voor de muzikale omlijsting.

Gevaren van het spel

In de schilder- en prentkunst was de verbeelding van het Verkeerspel / Triktrak een geliefd thema. Aan 'verkeren' kende men namelijk meerdere betekenissen toe:

  • verplaatsing van de stukken of schijven
  • het keren der kansen
  • omgang hebben met anderen aan de speeltafel
  • omkeren van de schijven bij overgang aan de tegenpartij.

Iedereen kende deze achterliggende betekenissen. Daardoor konden prentmakers of hun opdrachtgevers onder verwijzing naar het Verkeerspel tal van maatschappelijke zaken aan de orde stellen, met terugkerende thema's als ledigheid, ijdelheid en spilzucht. Verder wees men op de gevaren van verslaving; het kon allemaal uitmonden in overmatig alcoholgebruik, zedeloosheid, het consumeren op de pof in de kroeg en verwaarlozing van het huisgezin.

Van alle ondeugden in de Stichtelijke Zinnebeelden (1723) op nr. XIV: Het verkeerbort. Schaadelyk Huisraat. Bron

Het spel gaat door

Ondanks al deze berispingen en waarschuwingen bleef Triktrak / het Verkeerspel een populair tijdverdrijf in de huiselijke kring en uitspanningen. Tal van kroeg- en herbergscenes met boeren en buitenlui komen op de prenten voorbij. Een mogelijke verklaring voor de populariteit van dit gezelschapsspel in herbergen en kroegen is dat daar gasten uit allerlei windstreken verbleven op doorreis, om naburige jaarmarkten te bezoeken en hun zaken af te handelen. Ook buitenlanders, soms meerdere malen per jaar, wekenlang. Dat was lastig communiceren met al die buitenlandse talen en binnenlandse dialecten. Maar als men de regels van een bordspel eenmaal onder de knie had, kon men de tijd samen – ongeacht leeftijd of rang en stand – op aangename wijze doorbrengen.

En ook zeelieden hadden behoefte aan afleiding. Als de zee niet te ruw was of als men dagenlang op inlading van goederen of op goede wind moest wachten om uit te zeilen bood een gezelschapsspel uitkomst. Aan boord van een scheepswrak van een Oost-Indiëvaarder in dienst van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM), de Roompot, werd een vrijwel compleet dambord/schaakbord aangetroffen. Op 29 juni 1853 verging het schip, in het zicht van thuishaven Zierikzee, in het vaarwater waar het fregat zijn naam aan te danken heeft.


Tags

17e eeuwBoedelinventarisBezitVrije tijd
Deel artikel

     
Geplaatst op

28 november 2017
Auteur

Redactie
Bron

   Boedelinventaris 07-05-1646
Tags

17e eeuwBoedelinventarisBezitVrije tijd
Gerelateerd

Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen