Op zoek naar de jonge man van Rembrandt


AAA-vrijwilliger Petra Schoenmaker las in de kranten over de spectaculaire vondst van een schilderij van de hand van Rembrandt door Jan Six en ging direct op onderzoek uit. Op basis van de veronderstelling van Jan Six dat het schilderij in 1633 of 1634 gemaakt moet zijn selecteerde Petra vijf potentiële kandidaten uit de Amsterdamse ondertrouwregisters.

Een gastbijdrage van Petra Schoenmaker, vrijwilliger Alle Amsterdamse Akten

Werkwijze

Alle bruidsparen uit het jaar 1633 en 1634 in Amsterdam zijn gelezen. Dit kon vrij vlot aangezien de meeste bruidegoms, de eerste regel uit de akte, binnen enkele seconden geëlimineerd konden worden als 'niet interessant'. We mogen aannemen dat de geschilderde jongeman, uit een vermogend milieu komt. Hierdoor vallen alle bruidegoms met een ambacht, varend beroep, soldaat etc. etc. direct af. De bruidegom woont in een groot huis, waar het schilderij gehangen moet hebben, en woont in een betere buurt. Alle adressen in sloppen en gangen vallen dan ook direct af. De bruidegom is in elk geval jonger dan 30 en hij kan een fatsoenlijke handtekening zetten en zijn bruid naar alle waarschijnlijkheid ook.

Na een aantal dagen lezen, waren alle boeken uit 1633/34 doorgespit en was er een databestand van 49 nader te onderzoeken echtparen ontstaan. Van alle echtparen heb ik onderzocht of er al een boedelbeschrijving in de Montias databank te vinden was en of er bekende schilderijen te vinden waren in de RKD databank. Van de vijf meest intrigerende kandidaten doe ik hieronder een kort verslag.

Gerard van Straten

De eerste kandidaat is Gerard van Straten die trouwde met Machteltje Blauewenhaens. De leeftijd van Gerard is niet helemaal duidelijk, staat er nu 20 of 29? Machteltje is 17 bij het huwelijk, waardoor een 20 jarige bruidegom niet direct onwaarschijnlijk voorkomt. Interessant is dat er van Machteltje een boedelbeschrijving bekend is. In een zijkamertje hangt een 'conterfeijtsel' van Gerard. De locatie van het portret, in een zijkamertje, valt te wel verklaren doordat hij al voor 1639 overleden moet zijn, gezien het feit dat Machteltje dan als weduwe hertrouwt. Zij bezit in de boedelbeschrijving, ook een schilderstuk samen met haar nieuwe man. Als Gerard de onbekende geschilderde man is, verklaart het feit dat hij jong overleed waarom het portret uit een groter huwelijksportret gesneden werd, zoals gesteld door Six in zijn boek.

Uit de boedel blijkt dat er een zoon Gerard van Straten bestaat, waarvan de doop niet in Amsterdam te vinden is. Vanwege de herkomst van Gerrit, uit Utrecht, was het een kleine moeite de doop van deze Gerard in Utrecht terug te vinden, op 14-11-1637. Soms helpt het geluk een handje mee, bij zo'n onderzoek, want al zoekende naar alle spellingvarianten van Gerard van Straten in het Utrechts archief vond ik al snel een testament, opgemaakt op 25-01-1638, van hem en Machteltje, waarmee zijn beroep bekend word: apotheker. Ook blijkt zijn broer uit dit document: Willem/Guilliaum van Straten/Stratenius. De doop/geboorte van bruidegom Gerrit is helaas niet teruggevonden, maar gezien de leeftijd van zijn broer, geboren in 1593, lijkt het meer aannemelijk dat hij 29 was bij zijn huwelijk in 1634 (dus geboren rond 1605) dan 20 (1614).

Gerrit en Machteltje zijn dus in Utrecht gaan wonen na het huwelijk, Machteltje keert pas na zijn dood terug in Amsterdam. Dat Gerrit de geschilderde bruidegom is, word vanwege zijn woonplaats en zijn veronderstelde leeftijd dus minder waarschijnlijk.


Cornelis Witsen

Cornelis Witsen is ook aan de oude kant met 28 jaar. In zijn latere leven wordt hij burgemeester van Amsterdam, waardoor er meerdere portretten van hem bekend zijn. Durfde ik andere bruidegoms uit te sluiten, na gevonden portretten van latere datum met totaal niet gelijkende gelaatstrekken, bij Cornelis durf ik dat niet direct. Het krullende haar (hoewel vrij donker op het schuttersstuk) en het kuiltje in de kin kan verscholen zijn achter het sikje. Durft een kenner van gelaatstrekken deze kandidaat te elimineren?


Hendrik Trip

Hendrik Trip (ondertrouw 31 maart 1633) laat zich in 1660 op vrijwel schilderen door Ferdinand Bol. Het lijkt wel of de Rembrandt als voorbeeld gediend heeft, waarbij Bol het grote zwarte vlak van de mantel onderbreekt door een tweede hand op te voeren. Cicilia Godijn overlijdt jong; wederom een reden om het huwelijksportret op te delen.Als het Rembrandt portret van hem is, moet hij wel 28 zijn op portret. Ik vind de schilderijen echter treffend overeenkomen qua stijl en qua gezichtsuitdrukking.

Reinier van Buren

Het huwelijkscontract biedt geen uitsluitsel. Behalve het dopen van een aantal kinderen, heb ik via de Amsterdamse indexen nog geen verdere aanknopingspunten kunnen vinden rondom dit paar Reinier van Buren en Margriet Coppit. Uiteraard een interessant paar als portretkandidaten, wanneer haar zus Oopje door Rembrandt ter gelegenheid van het huwelijk geportretteerd werd, waarom Margriet dan niet? In de RKD databank vond ik een interessant 'portret van een jonge vrouw' van Rembrandt uit 1633 wat een sterke gelijkenis vertoont met Oopje. Zou het haar jongere zus Margriet kunnen zijn? Het is volgens de gegevens op de rkd-site geschilderd op een paneel – het kan dan m.i. niet het andere deel van het uitgeknipte portret van onze gezochte jongeman zijn, wat op doek geschilderd is, een jaar later in 1634.

Pieter van Papenbroeck

Juist het feit dat er zo bijzonder weinig te vinden is over deze bruidegom, maar wel de perfecte leeftijd van 22 jaar bezit, maakt hem tot een van de meest interessante kandidaten, een kandidaat die zeer zeker meer onderzoek behoeft en waarbij ik graag de kennis, ervaring en alertheid van de mededeelnemers aan 'Alle Amsterdamse Akten' en anderen oproep.

Pieter van Papenbroek wordt jong begraven in 1641, dus wanneer er een huwelijksportret bestaan heeft, dan wordt ook weer aannemelijk waarom hij eruit geknipt werd; Wendela hertrouwt in 1645 met Willem Schrijver. Via de bruid, Wendela de Graeff, zijn er wel een aantal interessante aanknopingspunten naar boven gekomen. Zij is namelijk de dochter van burgemeester Jacob de Graaf en zus van burgemeester Cornelis de Graaf. Broer Cornelis is getrouwd met Catharina Hooft, van wie een portret uit 1635 bekend is, dat wordt toegeschreven aan Govert Flinck.

Als er een huwelijksportret gemaakt is van Pieter en Wendela in 1634, dan is de kans aanwezig dat dit in hetzelfde atelier gebeurde, als waar schoonzus Catharina zich liet vereeuwigen. En in 1634 zouden, getuige het boek van Jan Six, Rembrandt en Flinck nog in hetzelfde atelier gewerkt hebben.

Pieter wordt begraven op 22-04-1641 terwijl hij op de Kalverstraat woonde. Ook Wendela mocht helaas niet oud worden, op 08-03-1652 wordt zij begraven terwijl ze op de Herengracht woont. Op wikipedia vond ik dat Wendela zou zijn afgebeeld op het schilderij 'Jacob zegent de zonen van Josef' van Rembrandt in 1656. Dus dat lijkt een extra reden voor het bestaan van een huwelijksportret van haar eerste man door de hand van de meester. Daarbij wordt op dezelfde wikipedia pagina aangegeven dat Andries de Graeff, ook een broer van Wendela, haar bezittingen zou hebben geerfd. Hij stond bekend als kunstverzamelaar, maar een inventaris van hem is helaas nog niet in de montias databank bekend. Maar een inventaris van Wendela uit 1652 of van hemzelf in 1678 zou heel goed een portret van Pieter van Papenbroeck kunnen bevatten, wanneer dat bestaan heeft.

Andries werd begraven op 05-12-1678, hij woonde ook op de Herengracht. Ook hij liet zich door Rembrandt schilderen in 1639. Volgens de gegevens van RKD werd het schilderij van Andries genoemd in een inventaris van zijn neef Pieter de Graeff op 8 maart 1709.

Het schilderij van Andries staat in die boedelakte op folio 493. Op folio 513 van dezelfde boedelinventaris, vinden we 2 portetten van 'onbekende manspersonen' in vergulde lijsten tussen de andere bekende schilderijen van de familie in de Johan de Wit zaal. Ze wisten dus zelf ook meer in zo precies wie er nu allemaal op de schilderijen stond.

Toen ik deze bevindingen met de projectleider van AAA deelde, kwam hij snel terug met nog een aantal zeer aanknopingspunten voor deze speurtocht: Een boedel van Willem Schrijver (Wendela's 2e man) met tenminste een Rembrandt en een heel interessant artikel in Amstelodamum in 1969, waarin vanaf pag. 249 blijkt dat het grote schoorsteenstuk uit de boedel van Schrijver, niet geveild werd, maar wel twee braave stukken van Rembrandt.

Vervolgens schrijft Dudok van Heel: "Het ziet er niet naar uit dat een van de 'twee braave groote stukken van Rembrant', die als no 3 geveild zijn, het schoorsteenstuk van Willem Schrijver geweest is. Het feit dat ze tezamen genoemd worden wijst vermoedelijk op een stel. Jan van Papenbroeck, die zelf Herengracht 212 bewoonde, zal no 210 na 1663 verhuurd hebben, zodat het geen zin had het schoorsteenstuk van Rembrandt te laten zitten. Het is daarom heel goed mogelijk, dat Andries de Graeff in 1663 het schoorsteenstuk onderhands gekocht heeft. Hij kon het schilderij in 1672 meteen na de bouw van zijn huis op Herengracht 446 in de schoorsteen van de zaal laten plaatsen; of hij dat ook al had laten doen in zijn ons niet nader bekende huis, blijft voorlopig nog een vraag."

De sleutel van de oplossing van deze puzzel: 'is Pieter van Papenbroeck de jongeman van Rembrandt?', zullen we mogelijk pas echt kunnen oplossen met de boedel van hemzelf, Wendela en/of Andries de Graeff.

De boedelinventarissen van de hier genoemde personen zijn helaas nog niet te vinden in de akten die inmiddels door de AAA-deelnemers geindexeerd zijn. Hoe tof zou het zijn, als we met de gebundelde kennis en vindingrijkheid van de AAA-deelnemers deze noot weten te kraken? Knoopt u dus deze namen in uw oren, en trek aan de bel wanneer wij iets meer te weten kunnen komen over Pieter van Papenbroeck, Wendela de Graeff of Andries de Graeff.

Heeft u ideeen? Of iets gevonden dat mogelijk kan helpen bij deze zoektocht? Mail naar alleakten@amsterdam.nl of petra.schoen66@gmail.com.


Tags

Rembrandt17e eeuwBoedelinventaris
Deel artikel

     
Geplaatst op

11 juli 2018
Auteur

Petra Schoenmaker
Tags

Rembrandt17e eeuwBoedelinventaris
Gerelateerd

Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen