De prins is niemendal

Historische datum 30 juni, 1 en 2 juli 1749 | Notaris Philippus Pot

In de zomer van 1749 verdringt een groep van 41 mannen zich in het kantoor van Philippus Pot, voor een verklaring: Hun goede bekende, tabakshandelaar Jan Adriaan van den Bogaart, die eerder die week in de boeien is geslagen, heeft zich écht niet vrolijk gemaakt over 'zijn Doorluchtige Hoogheid den Erfstadhouder' of zijn familie. Zou het geholpen hebben?

In november 1747 kwam er officieel een einde aan het Tweede Stadhouderloze Tijdperk. In de 45 jaar daarvoor was er geen stadhouder voor de Republiek vanwege een opvolgingskwestie. De voorgaande stadhouder, Willem III, was overleden zonder een erfgenaam na te laten, waarna door de Staten van Holland werd besloten om niemand aan te stellen vanwege de onvrede die er de voorgaande jaren was ontstaan over de machtige positie van de stadhouder. Tot 1740 waren er weinig problemen maar door de krimpende economie en de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) was er meer behoefte aan stabiliteit. Uiteindelijk werd besloten om de toenmalige stadhouder van Friesland aan te stellen als stadhouder Willem IV van de Verenigde Nederlanden. De stabiliteit die hiermee werd beoogd bleef uit. In 1748 braken er in het hele land zogenaamde oproeren uit waarbij de Prinsgezinden lijnrecht tegenover de Staatsgezinden kwamen te staan, niet alleen in verschillende Nederlandse steden maar ook via de pers.

In deze roerige periode werd Jan Adriaan van den Bogaart, makelaar in tabak van beroep, op 23 juni 1749 in hechtenis genomen vanwege beschuldigingen aan het adres van stadhouder Willem IV. Voorafgaand werd er op 21 juni door notaris Fredrik Klinkhamer een verklaring opgesteld waarin Lourens Hoen en Jan van der Horst op verzoek van de Hoofdofficier verklaren dat Van den Bogaart op 16 juni in herberg De Papegaaijtjes aan de Pijpenmarkt heeft gezegd '[…] de Prins is niemendal, de Burgermeesters zijn souverijnen van den lande, en Wetgeevers en Breekers van dezelve'. Verder verklaarden beide getuigen dat naast de stadhouder ook zijn dochter prinses Carolina werd beschuldigd. Dit was voor de Hoofdofficier genoeg reden om Van den Bogaart op te pakken en te verplaatsen naar de gevangenis om het verdere proces af te wachten.

'de Burgermeesters zijn souverijnen van den lande'

Ongeveer een week later ontving notaris Philippus Pot 41 mannen die een verklaring aflegden. Hiermee wilden ze onderstrepen dat de beschuldigingen tegen Jan Adriaan van den Bogaart onterecht waren. Dit alles deden zij op verzoek van Elizabeth Lulofs, de huisvrouw van Van den Bogaart. De mannen verklaarden dat zij 'te meermalen met denzelven Jan Adriaan van den Bogaart over de zaaken van dezen tijd sprekende, hem nooit eenige oneerbiedige veel min lasterlijke of calumnieuse woorden of uitdrukkingen, ten nadeele zoo van zijn Doorluchtige Hoogheid den Erfstadhouder dezer landen of deszelvs Familje […] hebben horen gebruiken'. Zowel de verklikkers als de verweerders van Van den Bogaart bevestigden hun getuigenis onder ede. Wie vertelde de waarheid?

Eind juni werd Jan Adriaan tweemaal door twee schepenen en de Hoofdofficier ondervraagd over het voorval in de herberg. Eerst werd de situatie geschetst waarover Hoen en Van der Horst hadden verklaard, waarmee bevestigd werd dat Van den Bogaart mogelijk op die dag in de herberg was geweest. Daarna werden de beschuldigingen stuk voor stuk besproken. De antwoorden van Van den Bogaart luidden steevast dat hij dat niet gezegd heeft of dat hij dat nooit zou zeggen. Na deze verhoren luidde het besluit van de hoofdofficier dat 'deeze Gevangene in een Ordinair Proces mogte werden ontfangen'.

De gevangenschap van Van den Bogaart hield meer mensen bezig. Zo verscheen er in een anti-stadhouderlijke verzameling spotdichten, Dichtkundig Praal-Toneel van Neerlands Wonderen, een stuk waarin een anonieme schrijver het hele voorval beschrijft als een droom. Hierin bevindt de ik-figuur zich in een verwaarloosde tuin vol onkruid. Als hij de eigenaar vraagt waarom hij zijn tuin niet op orde heeft, antwoordt deze dat hij dat wel zou willen, maar dat de tuin dagelijks wordt verstoord door een hoen, vergezeld met eksters, bonte kraaien en uilskuikens: Dit 'onguure goed leeft altyd liefst in het onkruid' en loopt steeds de andere gewassen onder de voet.

Volgens de verklarende voetnoten staat de hoen voor Laurens Hoen, 'Verklikker van J.A. van den Boogaard' en de eksters en bonte kraaien voor 'de Oproerige Gemeente'. De tuin waarin de rust wordt verstoord is een bekende metafoor: de tuin staat voor de Republiek, die in dit geval wordt bedreigd door Prinsgezinden. De eigenaar van de tuin durft niet in te grijpen door wat er gebeurd is met de eigenaar van een nabijgelegen 'Bogaard' (=boomgaard). Deze mooie boomgaard vol fruitbomen werd ook door 'dat duivelze Hoen en zijn aanhang onder de voet gekrabt' en toen de eigenaar ze weg probeerde te jagen hebben zij hem 'op een schelmagtige manier aangeklaagt'waardoor hij zelf gevangen werd gezet. De eigenaar van die boomgaard is natuurlijk Jan Adriaan van den Boogaart. Volgens de schrijver zal het slecht aflopen met Hoen. Als er in het laatste deel van zijn droom een grote valk naar de tuin komt, kan de hoen – die niet kan vliegen – als enige niet aan diens scherpe klauwen ontkomen.

In tegenstelling tot Hoen in de droom loopt het voor Van den Bogaart uiteindelijk wel goed af. In het missivenboek van de Hoofdofficier zit een aan Willem IV geadresseerde brief van begin oktober. Mogelijk waren de aangedragen bewijzen uit zowel aanklacht als verweer niet voldoende om Van den Bogaart schuldig te bevinden, of hebben de 41 vrienden met hun notariële verklaring genoeg druk uitgeoefend. De Hoofdofficier bepleit bij de stadhouder om hem zijn misdaden te vergeven: of hij 'de bij hem [Van den Bogaart] gecommitteerde misdrijven zoude gelieven te remitteeren en in vergetelheid te stellen'. Dit verzoek wordt gehonoreerd en daarmee werd Van den Bogaart op 4 november, na ongeveer drie maanden opsluiting, vrijgelaten.

Tags

18e eeuwOranjePatriotten
Deel artikel

     
Geplaatst op

28 mei 2019
Auteur

Myrthe Bleeker
Bron

   Attestatie juli 1749
Tags

18e eeuwOranjePatriotten
Gerelateerd

Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen