Adriana vanden Bergh als Euterpe

Historische datum 24 mei 1650 | Notaris Laurens Lamberti

De Amsterdamse koopman Jan vanden Berch legateerde op 24 mei 1650 'aen sijn broeders dochter Adriana vanden Berch haer Contrefeijtsel geschildert door Jacob Backer mette vergulde lijst'. Het hart van musicoloog Thiemo Wind maakte een sprongetje van vreugde bij het vinden van dit testament. Eindelijk was het raadsel opgelost. De vondst leidde tot een dubbele identificatie.

De muziek als vertrekpunt

In 2006, na zo'n vijftien jaar onderzoek, was mijn dissertatie eindelijk gereed: Jacob van Eyck en de anderen – Nederlands solorepertoire voor blokfluit in de Gouden Eeuw. In 698 pagina's waren weinig vragen onbeantwoord gebleven, maar één ding bleef knagen: de identiteit van Adriana vanden Bergh. In samenhang en gelijktijdig met het beroemde blokfluit-oeuvre van de blinde Jonkheer Jacob van Eyck (1589/90-1657), overgeleverd in Der Fluyten Lust- hof, drukte de Amsterdamse muziekuitgever Paulus Matthijsz een aantal instrumentale verzamelbundels. In 1644 was dit Der Goden Fluit-hemel. Matthijsz droeg het boekje op aan een zekere Adriana vanden Bergh en uit zijn voorwoord kunnen we opmaken dat zij een wonderkind op de blokfluit is geweest. Hij vergeleek haar met de muze Euterpe. Maar wie was zij? De vraag werd al in 1883 gesteld maar was nooit bevredigend beantwoord.

'aen sijn broeders dochter Adriana vanden Berch haer Contrefeijtsel geschildert door Jacob Backer mette vergulde lijst'

Gevonden!

Vorig jaar besloot ik nog eens een poging te wagen, via digitale wegen deze keer, in de wetenschap dat het indexeren van de Amsterdam notarisakten in volle gang is. Zo stuitte ik op dat intrigerende testament van Jan vanden Berch. Zou dit de Adr…? Ik besloot het oeuvre van de beroemde Amsterdamse schilder Jacob Backer erop na te zoeken, en binnen enkele minuten zat zij in stralend ornaat voor me: Portret van een vrouw als de muze Euterpe. Vermoedelijke datering: 1650. Klopte precies. Naast de jonge vrouw liggen drie blokfluiten. Haar instrument!

Als extra cadeautje ligt er een muziekdruk bij uit 1642, van de Venetiaanse uitgever Alessandro Vincenti. In 1644 schreef Matthijsz in zijn opdracht aan Adriana: 'Jae, soo G.B. Buonamente, T. Merula, M. Ucellini en andere uytnemende Phoenixen dezer edeler konste u E. hoorden, zy zouden sich op 't hooghste verwonderen […]' De muziek van de genoemde componisten werd uitgerekend door deze Vincenti gepubliceerd. Mooier kun je het niet bedenken.

Dubbele identificatie

Zo zaten we dus meteen met een dubbele identificatie. Eindelijk was bekend wie dit wonderkind Adriana is geweest. En aan het oogverblindende schilderij van Backer, een van de mooiste portretten uit de Gouden Eeuw, konden we plotseling een naam koppelen. Het aardige is dat de ene identificatie niet zonder de andere kan.

Met deze ontdekking begon een zoektocht naar de persoon van Adriana vanden Bergh, die haar naam alleen met 'gh' schreef als haar vader erbij was maar verder liever 'Vanden Berch' heette, net als haar oom Jan wiens oogappeltje zij was. Hij betaalde in 1650 zelfs haar bruiloft, en er is alle reden te veronderstellen dat hij het portret met het oog hierop liet maken. Toen Matthijsz zijn Fluit-hemel aan haar opdroeg, was ze net dertien, of misschien nog niet eens.

Familieruzies

Over Adriana en haar familie bleek veel te vinden, met speciale dank aan het feit dat zij de verkeerde persoon trouwde. Om de haverklap moesten haar ouders naar de notaris omdat haar echtgenoot, de koopman Jan Verstegen, niet te vertrouwen was. Hij zaaide tweedracht in de familie en gaf er duidelijk blijk van achter het kapitaal van zijn rijke schoonvader aan te zitten, de jurist Gerard vanden Bergh. Op zeker moment is Adriana zelfs door haar vader onterfd.

Er bestaat geen enkele aanwijzing dat Adriana's muzikale begaafdheid tot verdere ontplooiing is gekomen. De eerste jaren van haar huwelijk is ze vooral bezig geweest met zwanger zijn en kinderen baren, zes binnen vijf jaar en twee maanden. In 1658 ging haar man failliet. De boedelinventaris vermeldt geen blokfluiten, wel een grote vergulde lijst zonder schilderij. De blokfluiten en het portret van Adriana waren vermoedelijk al verpatst.

GEZOCHT: Het schilderij

Wie spoorslags naar een museum wil afreizen om dit imposante schilderij – 169,5 cm hoog en 133,5 cm breed – te gaan bewonderen, moet ik helaas teleurstellen. Het was eigendom van de Fondation Albert Vandervelden in Luik. Net toen corona toestond dat ik een keer naar Luik afreisde, waren ze bezig het te verkopen en bevond het zich inmiddels in Genève. Nu logeert Adriana ergens bij een privéverzamelaar, wie en waar is onbekend.

Beverwijk

Tussen Adriana en haar vader moet het op zeker moment nog aardig goed zijn gekomen. Na het overlijden van haar moeder verhuisde de weduwnaar naar Beverwijk, en een aantal jaar later woonden Adriana en haar vermaledijde echtgenoot daar ook. Toen Adriana in 1668 voor de negende keer in het kraambed lag, zou ze daar niet meer uit komen. Ze stierf, 36 lentes jong. Voor de laatste keer probeerde Jan Verstegen bij het geld van schoonpapa te komen, tevergeefs. De jurist Gerard vanden Bergh had voorzorgsmaatregelen genomen.

Literatuur

Thiemo Wind, Adriana vanden Bergh (Berch), the Euterpe of Jacob Backer and of Paulus Matthijsz (Portland, Oregon: Instant Harmony, 2021). Het boekje is te bestellen in pdf of in een papieren versie. Het is niet verkrijgbaar via de reguliere boekhandel.

Thiemo Wind is musicoloog en muziekjournalist. Hij was ruim twintig jaar muziekredacteur van dagblad De Telegraaf.


Tags

SchilderkunstMuziek17e eeuw
Deel artikel

     
Geplaatst op

21 december 2021
Auteur

Thiemo Wind
Bron

   Testament, 24 mei 1650
Tags

SchilderkunstMuziek17e eeuw
Gerelateerd

Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen